Cover image

© EPA

Politiek

Yves Leterme: "Traditionele partijen moeten deel van de populistische agenda overnemen"

Tot nog toe is niemand er in geslaagd ‘populisme’ te definiëren, maar één ding staat vast: in de EU winnen populisten verkiezing na verkiezing en het establishment neemt daar best nota van. Dat schrijven ex-premier Yves Leterme en zijn collega Sam van der Staak, die beide voor het International Institute for Democracy and Electoral Assistance (International IDEA) werken, in een opiniestuk dat maandag op Politico verscheen.

Een kwart van de Europese burgers wordt vandaag geregeerd door een populistische leider, met populisten aan de macht in Italië, Polen, Hongarije en Tsjechië. Maar ook in Oostenrijk en Finland zitten ze in de regering, terwijl ze in Duitsland en Nederland de grootste oppositiepartijen vormen.

Populisten delen niet noodzakelijk dezelfde agenda, schrijft het duo. Zo bevinden Geert Wilders en de Pool Kaczyński zich beide in het anti-immigratiekamp, maar hebben ze een diametraal tegengestelde mening waar het de holebi-rechten betreft.

Populisten willen vooral 'het volk dienen'

Maar hoe je ‘populisme’ ook definieert, dat het aan de winnende hand is, kan niemand ontkennen. En terwijl de experts discussiëren, springen politici mee op de populistische kar, waar ze ‘populisme’ als hun handelsmerk aannemen en fier en luid verkondigen dat ze ‘het volk dienen'. Zo willen ze een etiket van geloofwaardigheid verwerven om zich als echte democratische partijen te kunnen voordoen.

Zowel de Italiaanse premier Giuseppe Conte, die zei dat hij fier is een populistische regering te leiden indien dat betekent 'dat de regerende klasse naar het volk luistert', als de Hongaar Viktor Orbán (rechts op de foto boven met zijn Poolse collega Morawiecki) en Donald Trumps voormalig strategisch adviseur Steve Bannon, die zich beide graag als de ‘beschermers van het volk’ manifesteren, dragen het ‘populistische’ kenmerk als een ereteken, schrijven Leterme en van der Staak.

© Getty Images

Wat kunnen traditionele partijen leren van populisten?

Wat al deze partijen verbindt is hun weigering om het spel te spelen volgens de conventionele regels van de politiek. En dat heeft duidelijk succes bij de massa. Beide auteurs denken dat concrete veranderingen in het traditionele politieke systeem van democratische representatie daarom niet langer denkbeeldig zijn en dat ook mainstream-politici best een aantal hoofdstukken uit het populistische handboek raadplegen. Daarbij kunnen een aantal ideeën van de populisten worden overgenomen:

1. Een aantal populistische partijen streeft naar een veralgemening van de participatie van de burger in de politiek door de toetredingsdrempel te verlagen. In Italië, Spanje en Frankrijk hebben nieuwkomers een mix van nieuwe ideeën geïntroduceerd, zoals het raadplegen van de leden om politieke standpunten in te nemen en open voorverkiezingen, daarbij gebruik makend van digitale tools om de burger makkelijker in dat proces te betrekken.

2. Ook de hervorming van het politieke systeem staat steevast op de agenda van populistische partijen. Op die manier moet de macht van politiek partijen worden gereduceerd en lobbyisme tegengewerkt. Directe democratie, onder de vorm van referenda en burgerinitiatieven worden daarbij gepromoot. Niet voor niets heeft de groep die in het Europees Parlement wordt gevormd door de Italiaanse Movimento Cinque Stelle (M5S), de Duitse Alternative für Deutschland (AfD), de Zweedse Sverigedemkraterna  en de Britse UKIP, zichzelf de “Europe of Freedom and Direct Democracy” genoemd.

3. Tenslotte hebben de populisten in een reeks landen zaken geïntroduceerd die de kiezer het gevoel geven dat de overheid in hun belang werkt. In Polen en Hongarije krijgen gezinnen extra voordelen, terwijl Italië het belastingstelsel fors wil vereenvoudigen. Harde standpunten tegenover immigratie en de EU vallen in dezelfde rubriek. [Uit de meest recente Democracy Perception Index 2018 blijkt dat het merendeel van de EU-burgers niet vindt dat de overheid hun belangen verdedigt.]

© EPA

Kurz en Macron, de voorbeelden?

Leterme en van der Staak pleiten niet voor het innemen van populistische standpunten door mainstream partijen. Maar wel voor het overnemen van de meest succesvolle en productieve kenmerken van die populisten. Want die zijn in tegenstelling tot andere kenmerken - vreemdelingenhaat of fervent nationalisme - niet anti-democratisch.

Beide auteurs verwijzen in dat verband naar de Oostenrijkse kanselier Kurz en de Franse president Macron, die er met gematigde verkiezingsretoriek en het implementeren van een reeks populistische strategieën in slaagden verkiezingen te winnen.

Enkel de partijen die er in slagen de betere ideeën van de populisten te omarmen hebben nog een rol van betekenis te spelen in de toekomst van de politiek, concluderen beide auteurs.